ทำไมการ ‘ให้ยืมชื่อบัญชี’ ถึงโผล่ขึ้นมาเรื่อยๆ ในแอปส่งอาหาร

การที่มีคนถูกจับได้พร้อมกัน 67 คน หมายความว่าเป็นปัญหาเชิงโครงสร้างมากกว่าการทำผิดส่วนบุคคล

ถ้าดูข่าวนี้ครั้งแรก คุณอาจรู้สึกแบบนี้ได้ ‘มีคนยืมบัญชีคนอื่นไปใช้ งั้นก็แค่โกงไม่ใช่เหรอ?’ ใช่ การทำผิดกฎหมายก็คือการทำผิดกฎหมาย แต่การที่ 67명 ขยับตัวด้วยวิธีเดียวกัน หมายความว่าไม่ใช่แค่มีคนไม่กี่คนแอบฝ่าฝืนกฎ แต่คือมี ช่องว่างในระบบที่ทำซ้ำได้ อยู่จริง

โลกของแอปส่งอาหารไม่ได้ง่ายอย่างที่เราคิด มักจะแยกกันเป็น บริษัทแอป ที่รับออเดอร์, บริษัทรับงานส่งอาหาร·สาขา ที่รับสมัครและดูแลไรเดอร์ในพื้นที่, เจ้าของชื่อบัญชี ที่ให้ยืมชื่อ, และ ไรเดอร์ตัวจริง ที่ขี่มอเตอร์ไซค์ส่งงานจริงๆ เมื่อมีหลายชั้นแบบนี้ เงินอาจยังหมุนได้ แต่ความรับผิดชอบก็มักเลือนลางได้ง่าย

เพราะงั้น แก่นของคดีนี้ไม่ได้จบแค่ตรงที่ ‘มีไรเดอร์ชาวต่างชาติ’ คำถามที่สำคัญกว่าคือ ทำไมในแพลตฟอร์มส่งอาหารถึงมีการให้ยืมชื่อบัญชีเกิดซ้ำบ่อยๆ? แล้วถ้าเกิดอุบัติเหตุหรือมีการจับตรวจขึ้นมา ทำไมถึงพูดได้ยากทันทีว่าเป็นความรับผิดชอบของใครกันแน่?

บริษัทแอป บริษัทตัวกลาง ผู้ถือชื่อบัญชี และไรเดอร์ตัวจริง — ใครรับหน้าที่อะไรอยู่ เลยทำให้ความรับผิดชอบไม่ชัดเจน

เวลาออเดอร์ 1 งานเริ่มเคลื่อน ความรับผิดชอบจะถูกแยกเป็นหลายชั้นแบบนี้

ทั้งยืนยันมือถือและยืนยันใบหน้าแล้ว ทำไมถึงกันได้ไม่หมด

ไม่ใช่ว่าไม่รู้ปัญหาแล้วเลยหยุดไม่ได้ แต่ถ้าจัดการแรงเกินไป แพลตฟอร์มก็เจ็บเหมือนกัน

ตรงนี้จะมีจุดที่ขมขื่นนิดหน่อย แพลตฟอร์มก็รู้ว่าการใช้บัญชีร่วมกันมีความเสี่ยง ถ้าเกิดอุบัติเหตุ ความเชื่อใจก็พัง และถ้ามีปัญหาการจ้างงานผิดกฎหมายขึ้นมา ภาพลักษณ์บริษัทก็เสียหายมากด้วย แต่ ยิ่งตรวจว่าเป็นตัวจริงละเอียดมากเท่าไร ปัญหาอีกแบบก็จะตามมา

แพลตฟอร์มส่งของสุดท้ายแล้วก็คืออุตสาหกรรมที่แข่งกันเรื่องความเร็ว ช่วงเวลาที่ออเดอร์เข้ามาเยอะ ต้องมีไรเดอร์เข้ามารับงานเร็ว และถ้าสมัครยากเกินไป จำนวนคนทำงานก็จะลดลง พอดูกรณีในต่างประเทศ ก็มีการเพิ่ม อุปกรณ์อย่างการยืนยันใบหน้า ระหว่างที่เข้มงวดขึ้นกับการปราบปรามการใช้บัญชีร่วมกัน แต่ในเวลาเดียวกัน ก็มีความกังวลว่าความขัดแย้งในหน้างานและภาระการจัดการจะเพิ่มขึ้นด้วย

เพราะงั้นโครงสร้างมันก็เป็นแบบนี้ รายได้กับการควบคุมไหลขึ้นข้างบน ส่วนความเสี่ยงทางกฎหมายกับความเสี่ยงในหน้างานไหลลงข้างล่าง แพลตฟอร์มถืออัลกอริทึมและกฎเอาไว้ แต่ในเอกสารกลับพยายามให้ความรับผิดชอบไปอยู่ที่ไรเดอร์แต่ละคนหรือเจ้าของชื่อบัญชี แบบนี้พื้นที่สีเทาอย่างการให้ยืมชื่อก็ไม่ได้หายไป แต่จะยังอยู่ต่อในรูปแบบอื่นๆ

เพราะงั้นเหตุการณ์นี้ไม่ใช่ปัญหาของบริษัทแอปส่งอาหารแค่บริษัทเดียว แต่เป็นการบ้านของแรงงานแพลตฟอร์ม

ถ้ามองเหตุการณ์นี้แค่ว่าเป็น ‘การปราบปรามไรเดอร์ต่างชาติที่ผิดกฎหมาย’ ก็ถือว่าเห็นแค่ครึ่งเดียว ปัญหาที่ใหญ่กว่าคือ ในแรงงานแพลตฟอร์ม ใครเป็นนายจ้างตัวจริง และใครเป็นคนรับผิดชอบ มันถูกทำให้ไม่ชัดได้ง่ายมาก ข้อมูลของสถาบันวิจัยแรงงานเกาหลีเองก็มองว่า การขยายตัวของแอปส่งอาหารได้ทำให้พื้นที่ที่อธิบายด้วยความสัมพันธ์การจ้างงานแบบดั้งเดิมอย่างเดียวได้ยากนั้นใหญ่ขึ้น

ถ้ามองในมุมผู้อ่าน จะเข้าใจง่ายแบบนี้ได้เลย แม้แต่เบื้องหลังไก่ทอด 1 ตัวที่ฉันสั่ง ก็อาจมีบริษัทแอป บริษัทตัวกลาง เจ้าของชื่อบัญชี และไรเดอร์ตัวจริง แยกกันคนละส่วนได้ แบบนั้นพอเกิดอุบัติเหตุหรือมีข้อพิพาทขึ้นมา การจะถามหาความรับผิดชอบจากคนคนเดียวทันทีจะยากมาก ให้นึกว่าเหมือนโครงสร้างการเช่าที่ซับซ้อน ที่เจ้าของบ้าน ผู้ให้เช่าช่วง ผู้เช่า และคนที่อยู่จริง เป็นคนละคนกันหมด

ต่อไปเวลามองประเด็นนี้ ต้องดูไปพร้อมกัน 3 อย่าง คือ จะตรวจยืนยันตัวตนบ่อยแค่ไหน และทำอย่างไร สำนักงานใหญ่ของแพลตฟอร์มจะรับผิดชอบถึงระดับไหน และ จะปล่อยโครงสร้างบริษัทตัวกลางกับผู้ประกอบการรายบุคคลไว้เหมือนเดิมหรือไม่ เหตุการณ์ครั้งนี้ไม่ใช่ข่าวที่จบไปแล้ว แต่ใกล้เคียงกับสัญญาณที่ถามว่า แรงงานแพลตฟอร์มของเกาหลีต้องเขียนกติกาใหม่ไปได้ไกลแค่ไหนมากกว่า